Γιατί είναι αναγκαία η επαναφορά της βαθμίδας του Λέκτορα στο Ελληνικό Πανεπιστήμιο

Αναγκαία η επαναφορά της βαθμίδας του Λέκτορα στο Ελληνικό Πανεπιστήμιο

Τα Φοιτητικά Νέα φιλοξενούν άρθρο γνώμης του Καθηγητή και Αντιπρύτανη του Πανεπιστημίου Πατρών, Γιώργου Παναγιωτόπουλου, με θέμα την αναγκαιότητα επαναφοράς της βαθμίδας του Λέκτορα στα ελληνικά δημόσια πανεπιστήμια. Στο κείμενό του αναλύει το θεσμικό κενό που δημιουργήθηκε μετά την κατάργηση της βαθμίδας ως εισαγωγικής θέσης μελών ΔΕΠ, επισημαίνει τις προκλήσεις που αντιμετωπίζει σήμερα η ανώτατη εκπαίδευση και υποστηρίζει ότι η επανασύστασή της αποτελεί κρίσιμη προϋπόθεση για την ανανέωση του ακαδημαϊκού προσωπικού, τη στήριξη των νέων επιστημόνων και την ενίσχυση της ανταγωνιστικότητας των ελληνικών πανεπιστημίων.

Γράφει στα Φοιτητικά Νέα ο Παναγιωτόπουλος Γιώργος,
Καθηγητής και Αντιπρύτανης του Πανεπιστημίου Πατρών

Η Σύνοδος των δημόσιων πανεπιστημίων ολοκλήρωσε τις τετραήμερες εργασίες της στη Σάμο, με τη φιλοξενία του πολυνησιωτικού Πανεπιστημίου Αιγαίου. Ο τόπος της Συνόδου είχε ιδιαίτερη σημασία. Το Πανεπιστήμιο Αιγαίου εκφράζει με καθαρό τρόπο την περιφερειακή, νησιωτική και εθνική διάσταση της ανώτατης εκπαίδευσης. Υπενθυμίζει συνάμα ότι ο ακαδημαϊκός χάρτης της χώρας αποτελεί πεδίο στρατηγικής ευθύνης για την ανάπτυξη, τη συνοχή, την επιστημονική πρόοδο και τη σχέση του δημόσιου πανεπιστημίου με την κοινωνία.

Η συζήτηση για τον ακαδημαϊκό χάρτη θα έπρεπε βέβαια να βρίσκεται σταθερά στον πυρήνα του δημόσιου διαλόγου για την ανώτατη εκπαίδευση. Η δημογραφική πίεση, η διεθνοποίηση, η λειτουργία μη κρατικών πανεπιστημίων, η τεχνητή νοημοσύνη, η αναδιάταξη των επιστημονικών πεδίων και οι διαφορετικές ανάγκες των περιφερειών δημιουργούν ένα νέο περιβάλλον, μέσα στο οποίο τα δημόσια πανεπιστήμια καλούνται να επαναπροσδιορίσουν τον ρόλο τους στην Ελλάδα της επόμενης δεκαετίας. Παρά τη σημασία του, το ζήτημα αυτό δεν τέθηκε ως διακριτό θέμα στην ημερήσια διάταξη της Συνόδου. Η απουσία του δείχνει πόσο αναγκαίο είναι να ανοίξει εγκαίρως μια οργανωμένη και ουσιαστική συζήτηση, με καθαρή στρατηγική, έγκαιρες αποφάσεις και κοινή αίσθηση ευθύνης απέναντι στο μέλλον του δημόσιου πανεπιστημίου.

Σε αυτή τη συγκυρία έντονων μεταβολών, η συζήτηση για τη στελέχωση, την ανανέωση και τη συνέχεια του ακαδημαϊκού προσωπικού αποκτά ιδιαίτερη βαρύτητα. Γι’ αυτό και η συζήτηση που άνοιξε στη Σύνοδο για την επαναφορά της βαθμίδας του Λέκτορα έχει ουσιαστική σημασία. Πρόκειται για ώριμο θέμα, άμεσα συνδεδεμένο με τη λειτουργία των ΑΕΙ και με την ανάγκη να υπάρξει ξανά μια καθαρή εισαγωγική βαθμίδα μελών ΔΕΠ.

Η απουσία αυτής της βαθμίδας έχει αφήσει εμφανές κενό στην είσοδο νέων επιστημόνων στο διδακτικό και ερευνητικό έργο των τμημάτων. Στερεί από τα ιδρύματα έναν κρίσιμο μηχανισμό ακαδημαϊκής ανανέωσης και από τους νέους επιστήμονες μια ορατή διαδρομή εξέλιξης μέσα στο δημόσιο πανεπιστήμιο.

Μετά τον ν. 4009/2011, ο Λέκτορας έπαψε ουσιαστικά να λειτουργεί ως εισαγωγική βαθμίδα μελών ΔΕΠ. Η εξέλιξη αυτή συμπίεσε την ακαδημαϊκή πορεία. Μεταξύ του νέου διδάκτορα ή μεταδιδάκτορα και της πρώτης εισαγωγικής βαθμίδας εξέλιξης, του Επίκουρου Καθηγητή, δημιουργήθηκε μια ζώνη αβεβαιότητας, όπου σημαντικό επιστημονικό δυναμικό παραμένει για χρόνια σε προσωρινές, αποσπασματικές ή ερευνητικά εξαρτημένες μορφές απασχόλησης. Το πανεπιστήμιο αξιοποιεί συχνά αυτό το δυναμικό, δίχως να του προσφέρει πάντοτε μια καθαρή ακαδημαϊκή διαδρομή.

Η επανασύσταση της βαθμίδας μπορεί να αποκαταστήσει την στρέβλωση του «κενού» και να ξαναδώσει την φυσική αφετηρία. Ο Λέκτορας, ως μέλος ΔΕΠ, θα εντάσσεται στο πανεπιστήμιο με διδακτικό έργο, ερευνητική παρουσία, ακαδημαϊκή ευθύνη και δυνατότητα εξέλιξης. Θα συμμετέχει στη ζωή του τμήματος, θα στηρίζει τα γνωστικά αντικείμενα, θα ενισχύει τα εργαστήρια και θα διαμορφώνει την ακαδημαϊκή του φυσιογνωμία μέσα στο φυσικό περιβάλλον της διδασκαλίας και της έρευνας.

Η ανάγκη αυτής της βαθμίδας γίνεται ακόμη πιο καθαρή μέσα από τον τρόπο με τον οποίο εξελίσσεται σήμερα η γνώση. Τα πανεπιστήμια καλούνται να ενσωματώσουν νέα αντικείμενα, να ανανεώσουν τα προγράμματα σπουδών, να συνδέσουν παλαιότερα επιστημονικά πεδία με σύγχρονες μεθόδους και να αξιοποιήσουν νέες ερευνητικές διαδρομές. Η τεχνητή νοημοσύνη, η κλιματική μετάβαση, οι ψηφιακές ανθρωπιστικές επιστήμες, η βιοηθική, η κυβερνοασφάλεια, η πολιτιστική τεχνολογία, η δημιουργική οικονομία, η δημόσια πολιτική και η βιώσιμη ανάπτυξη, είναι κάποιοι τομείς που δείχνουν πόσο γρήγορα μετασχηματίζεται το ακαδημαϊκό περιβάλλον. Σε αυτή τη μετάβαση χρειάζονται επιστήμονες με γνώση, ερευνητική ενέργεια και νέες προσεγγίσεις.

Η διεθνής εμπειρία επιβεβαιώνει τη σημασία των πρώιμων ακαδημαϊκών βαθμίδων. Με διαφορετικές ονομασίες και θεσμικές παραδόσεις, τα ακαδημαϊκά συστήματα διατηρούν διαδρομές οργανωμένης εισόδου στην ακαδημαϊκή ζωή. Η Ελλάδα χρειάζεται μια αντίστοιχη λύση, προσαρμοσμένη στη δική της ακαδημαϊκή αρχιτεκτονική. Η βαθμίδα του Λέκτορα μπορεί να υπηρετήσει αυτόν τον σκοπό με τρόπο θεσμικά καθαρό και ακαδημαϊκά λειτουργικό.

Η άμεση διευθέτηση του ζητήματος έχει πλέον και πολιτική σημασία. Η πολιτεία καλείται να αντιληφθεί την εσωτερική συγκρότηση του δημόσιου πανεπιστημίου ως μέρος της εθνικής στρατηγικής για τη γνώση. Η εξωστρέφεια, η καινοτομία και η διεθνής ανταγωνιστικότητα των ΑΕΙ προϋποθέτουν ανθρώπινο δυναμικό, θεσμικές διαδρομές, δυνατότητα ανανέωσης και εμπιστοσύνη στους νέους επιστήμονες. Κάθε σοβαρή πολιτική για την ανώτατη εκπαίδευση οφείλει να ξεκινά από τη δομή, τη συνέχεια και την ποιότητα του ακαδημαϊκού προσωπικού.

Η επαναφορά της βαθμίδας του Λέκτορα δίνει στα τμήματα μεγαλύτερη δυνατότητα σχεδιασμού, διευκολύνει την ανανέωση των γνωστικών αντικειμένων και δημιουργεί καθαρότερη προοπτική για επιστήμονες που θέλουν να παραμείνουν ή να επιστρέψουν στο ελληνικό πανεπιστήμιο. Παράλληλα, ενισχύει τη διδασκαλία και την έρευνα με ανθρώπους που βρίσκονται σε ιδιαίτερα παραγωγική φάση της επιστημονικής τους συγκρότησης.

Η Σύνοδος των Πρυτάνεων άνοιξε ένα θέμα που χρειάζεται άμεση συνέχεια. Η επανασύσταση της βαθμίδας του Λέκτορα αποτελεί ώριμη θεσμική επιλογή, απαντά σε πραγματική ανάγκη και ενισχύει τη δυνατότητα του δημόσιου πανεπιστημίου να οργανώσει με πιο καθαρό τρόπο την είσοδο νέων επιστημόνων στην ακαδημαϊκή ζωή. [δείτε εδώ την απόφαση της 112ης Συνόδου Πρυτάνεων]

Η σχετική ρύθμιση πρέπει να προχωρήσει άμεσα. Η σημασία της δεν εξαντλείται στη θεσμική οργάνωση των ΑΕΙ. Στέλνει ένα ισχυρό μήνυμα εμπιστοσύνης στη νέα γενιά επιστημόνων και αναγνωρίζει ότι οι άνθρωποι αυτοί αποτελούν κρίσιμο μέρος της μελλοντικής συγκρότησης του ελληνικού πανεπιστημίου. Σε μια χώρα που έχει ανάγκη να κρατήσει και να αξιοποιήσει το επιστημονικό της δυναμικό, η επαναφορά του Λέκτορα είναι πράξη ακαδημαϊκής συνέχειας, θεσμικής ωριμότητας και ευθύνης απέναντι στο μέλλον του δημόσιου πανεπιστημίου.

Το παρόν άρθρο αποτυπώνει αποκλειστικά προσωπικές απόψεις του συντάκτη, οι οποίες δεν εκφράζουν και δεν αντιπροσωπεύουν, σε καμία περίπτωση, το Πανεπιστήμιο Πατρών.

Τι ήταν η βαθμίδα του Λέκτορα στα ελληνικά πανεπιστήμια

Η βαθμίδα του Λέκτορα αποτελούσε για σχεδόν τρεις δεκαετίες την εισαγωγική βαθμίδα των μελών Διδακτικού και Ερευνητικού Προσωπικού (ΔΕΠ) στα ελληνικά πανεπιστήμια. Θεσπίστηκε με τον Ν. 1268/1982, στο πλαίσιο της αναμόρφωσης της ανώτατης εκπαίδευσης, και καταργήθηκε ως βαθμίδα εξέλιξης με τον Ν. 4009/2011, αλλάζοντας ουσιαστικά τη δομή της ακαδημαϊκής σταδιοδρομίας στα ΑΕΙ.

Ο Λέκτορας αποτελούσε το πρώτο σκαλοπάτι της πανεπιστημιακής εξέλιξης. Για την εκλογή στη συγκεκριμένη θέση απαιτούνταν, κατά κανόνα, η κατοχή διδακτορικού διπλώματος, καθώς και συγκεκριμένα ακαδημαϊκά και επιστημονικά προσόντα, όπως διδακτική ή επαγγελματική εμπειρία και δημοσιεύσεις σε επιστημονικά περιοδικά.

Η ιεραρχία των μελών ΔΕΠ

Με βάση το θεσμικό πλαίσιο του Ν. 1268/1982, η ιεραρχία των μελών ΔΕΠ στα ελληνικά πανεπιστήμια διαμορφωνόταν ως εξής:

• Καθηγητής
• Αναπληρωτής Καθηγητής
• Επίκουρος Καθηγητής
• Λέκτορας

Οι βαθμίδες του Καθηγητή και του Αναπληρωτή Καθηγητή ήταν μόνιμες, ενώ ο Λέκτορας αποτελούσε το σημείο εισόδου στην πανεπιστημιακή σταδιοδρομία και την αφετηρία για τη μετέπειτα ακαδημαϊκή εξέλιξη.

Τα προσόντα για κάθε βαθμίδα

Η νομοθεσία προέβλεπε συγκεκριμένα ακαδημαϊκά κριτήρια για την εκλογή και την εξέλιξη των μελών ΔΕΠ.

Για την εκλογή στη βαθμίδα του Λέκτορα απαιτούνταν, μεταξύ άλλων:

• τουλάχιστον δύο έτη διδακτικής εμπειρίας σε ΑΕΙ ή αναγνωρισμένη επαγγελματική εμπειρία σε συναφές επιστημονικό αντικείμενο,
• τουλάχιστον μία δημοσίευση σε επιστημονικό περιοδικό.

Για την εξέλιξη στις επόμενες βαθμίδες (Επίκουρος, Αναπληρωτής και Καθηγητής) προβλέπονταν αυξημένες απαιτήσεις σε διδακτικό έργο, ερευνητική δραστηριότητα, δημοσιεύσεις διεθνούς επιπέδου και συμμετοχή σε μεταπτυχιακά προγράμματα.

Η κατάργηση το 2011

Με τον Ν. 4009/2011, η βαθμίδα του Λέκτορα καταργήθηκε ως εισαγωγική βαθμίδα μελών ΔΕΠ. Έκτοτε, η πρώτη βαθμίδα εξέλιξης στα πανεπιστήμια είναι εκείνη του Επίκουρου Καθηγητή, γεγονός που, σύμφωνα με πολλούς πανεπιστημιακούς, δημιούργησε ένα θεσμικό κενό στην ένταξη νέων επιστημόνων στην ακαδημαϊκή κοινότητα.

Το ζήτημα της επαναφοράς της βαθμίδας έχει επανέλθει στον δημόσιο διάλογο μετά και τις σχετικές συζητήσεις στη Σύνοδο των Πρυτάνεων, με αρκετά μέλη της πανεπιστημιακής κοινότητας να υποστηρίζουν ότι η επανασύστασή της θα μπορούσε να συμβάλει στην ανανέωση του ακαδημαϊκού προσωπικού και στη δημιουργία μιας πιο ομαλής και οργανωμένης ακαδημαϊκής διαδρομής για τους νέους επιστήμονες.